*Ανάλυση: Παν. Β. Πεντζουρίδης
Η τραγωδία των Τεμπών αποτέλεσε μια από τις βαθύτερες τομές στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Όχι μόνο λόγω του μεγέθους της απώλειας, αλλά και επειδή συμπύκνωσε, με δραματικό τρόπο, τη χρόνια κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, το κράτος και τη Δικαιοσύνη. Στο επίκεντρο αυτής της κοινωνικής έκρηξης βρέθηκαν – δικαιολογημένα – οι συγγενείς των θυμάτων, φορείς ενός αυθεντικού και αδιαμφισβήτητου αιτήματος: την πλήρη διερεύνηση των αιτίων και την απόδοση ευθυνών.
Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, αναδύεται ένα σοβαρό θεσμικό ερώτημα: παραμένει το αίτημα αυτό προσανατολισμένο αποκλειστικά στη δικαστική δικαίωση ή έχει αρχίσει να μετασχηματίζεται σε κάτι διαφορετικό;
Από το συγκεκριμένο αίτημα στη γενικευμένη αφήγηση
Η αρχική φάση της δημόσιας παρουσίας προσώπων όπως η κ. Καρυστιανού και ο κ. Ρούτσι χαρακτηριζόταν από σαφή στόχευση: πίεση για ανακριτικές πράξεις, διαφάνεια, πραγματογνωμοσύνες, λογοδοσία. Σε αυτό το στάδιο, ο λόγος τους εντασσόταν απολύτως στο πλαίσιο ενός κοινωνικού αιτήματος δικαιοσύνης, με αυξημένη ηθική νομιμοποίηση.
Σταδιακά, όμως, παρατηρείται μια μετατόπιση. Το ειδικό αίτημα των Τεμπών αρχίζει να εντάσσεται σε μια ευρύτερη, γενικευμένη καταγγελία περί «συστημικής σήψης», «θεσμικής ανεπάρκειας» και συνολικής πολιτικής αποτυχίας. Η μετάβαση αυτή, από μόνη της, δεν είναι παράνομη ούτε ανήθικη. Αποτελεί συχνό φαινόμενο σε κοινωνίες που βιώνουν κρίση εμπιστοσύνης.
Το πρόβλημα ανακύπτει όταν η γενίκευση παύει να υπηρετεί τη δικαστική διερεύνηση και αρχίζει να λειτουργεί αυτοτελώς, ως πολιτικό ή επικοινωνιακό κεφάλαιο.
Η περίπτωση Καρυστιανού: από το κοινωνικό αίτημα στο πολιτικό υποκείμενο
Στην περίπτωση της κ. Καρυστιανού, η μετάβαση αυτή φαίνεται να έχει ολοκληρωθεί. Η δημόσια παρουσία της πλέον δεν περιορίζεται στα Τέμπη, αλλά εκτείνεται σε ένα ευρύ φάσμα πολιτικών και θεσμικών ζητημάτων, συνοδεύεται από περιοδείες, διεθνείς επαφές και – σύμφωνα με δημόσιες δηλώσεις – προοπτική πολιτικής συγκρότησης.
Θεσμικά, αυτό σημαίνει ότι το αρχικό αίτημα των Τεμπών δεν αποτελεί πλέον τον αποκλειστικό πυρήνα της δράσης, αλλά λειτουργεί ως σημείο ηθικής νομιμοποίησης ενός ευρύτερου πολιτικού ρόλου. Η μετατόπιση αυτή δεν ακυρώνει τον πόνο ούτε τη σημασία της τραγωδίας· αλλά μεταβάλλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οφείλει να αξιολογείται η δημόσια παρέμβαση.
Η περίπτωση Ρούτσι: οριακή κατάσταση με θεσμικούς κινδύνους
Η περίπτωση του κ. Ρούτσι είναι διαφορετική και πιο σύνθετη. Το αίτημά του παραμένει, τουλάχιστον τυπικά, αυστηρά δικαστικό: εκταφή, τοξικολογικές εξετάσεις, πραγματογνωμοσύνη. Δεν έχει αναπτύξει γενική πολιτική ατζέντα ούτε οργανωτική πολιτική δομή.
Ωστόσο, η παρατεταμένη μη υλοποίηση της ίδιας της ανακριτικής πράξης, σε συνδυασμό με τη διαρκή δημόσια παρουσία, δημιουργεί έναν θεσμικό κίνδυνο: το αίτημα να αποσυνδεθεί λειτουργικά από τη Δικαιοσύνη και να παραμείνει ενεργό κυρίως στο επίπεδο του συμβολισμού και της κοινωνικής πίεσης.
Σε αυτό το σημείο, δεν μιλάμε για τετελεσμένη εκτροπή, αλλά για οριακή κατάσταση, η οποία μπορεί είτε να επανέλθει στον δικαστικό πυρήνα είτε να διολισθήσει σε εργαλειοποίηση της κοινωνικής φόρτισης.
Η εργαλειοποίηση της κοινωνικής έκρηξης και ο κίνδυνος για τη Δικαιοσύνη
Το κοινό στοιχείο και στις δύο περιπτώσεις είναι η αποσύνδεση της έντασης του δημόσιου λόγου από την πρόοδο της δικογραφίας. Όταν η κοινωνική έκρηξη αυτονομείται από τη δικαστική διαδικασία, τότε:
-
η Δικαιοσύνη εκλαμβάνεται ως πολιτικός δρων,
-
κάθε δικαστική κρίση γίνεται εκ των προτέρων ύποπτη,
-
και η αποδοχή οποιασδήποτε απόφασης καθίσταται σχεδόν αδύνατη.
Αυτό συνιστά σοβαρό θεσμικό πρόβλημα, όχι μόνο για την υπόθεση των Τεμπών, αλλά για τη λειτουργία του κράτους δικαίου συνολικά.
Η αναζήτηση δικαιοσύνης για τα Τέμπη υπήρξε και παραμένει απολύτως θεμιτή και αναγκαία. Όμως, όταν το συγκεκριμένο αίτημα μετατρέπεται σε γενικό πολιτικό όχημα ή σε διαρκή συμβολική κινητοποίηση χωρίς αντίστοιχη δικαστική πρόοδο, τότε ανακύπτει ζήτημα θεσμικής εκτροπής.
Όχι επειδή οι συγγενείς «δεν δικαιούνται» να μιλούν, αλλά επειδή η Δικαιοσύνη δεν μπορεί να λειτουργήσει αξιόπιστα μέσα σε ένα περιβάλλον μόνιμης πολιτικοποίησης του πένθους. Και αυτό, τελικά, δεν δικαιώνει ούτε τα θύματα ούτε την κοινωνία.
