Με μια βραδιά τιμής στις όχθες του Βοσπόρου, η Ιεραρχία του Θρόνου και η Ρωμιοσύνη της Πόλης γιόρτασαν την παραμονή της 35ης επετείου από την εκλογή του Οικουμενικού Πατριάρχη. Ο Βαρθολομαίος μίλησε για την Ίμβρο, τη Χάλκη και τον άνθρωπο στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.
Τριάντα πέντε χρόνια μετά την ημέρα που ο τότε Μητροπολίτης Χαλκηδόνος Βαρθολομαίος εξελέγη παμψηφεί στον Οικουμενικό Θρόνο, η Πόλη στάθηκε ξανά γύρω από τον Πατριάρχη της. Το βράδυ της Τετάρτης 21 Οκτωβρίου, παραμονή της επετείου, η αίθουσα «Ambassador» στην Κωνσταντινούπολη γέμισε από ιεράρχες του Οικουμενικού Θρόνου, κληρικούς και μοναχούς, άρχοντες οφφικιαλίους, διπλωμάτες, Ρωμιούς της Πόλης, της Ίμβρου και της Τενέδου, αλλά και ομογενείς που ταξίδεψαν από την Αμερική, την Αυστραλία και την Ευρώπη για να βρεθούν κοντά του.
Το τιμητικό δείπνο διοργάνωσε η Ιεραρχία του Θρόνου σε συνεργασία με τον Σύνδεσμο Υποστήριξης Ρωμαίικων Κοινοτικών Ιδρυμάτων (ΣΥΡΚΙ). Την ελληνική κυβέρνηση εκπροσώπησε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, ενώ παρών ήταν και ο πρόεδρος της ΕΡΤ Γιάννης Παπαδόπουλος. Στις οθόνες της αίθουσας προβλήθηκαν στιγμιότυπα από τη ζωή του Πατριάρχη και δύο ταινίες τεκμηρίωσης, η μία της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αμερικής και η άλλη της ΕΡΤ. Τη βραδιά έντυσε μουσικά η συνθέτρια Ευανθία Ρεμπούτσικα.
«Η μικρή φλόγα του Φαναρίου κατέστη φάρος»
Εκ μέρους της Ιεραρχίας μίλησε ο Μητροπολίτης Γέρων Χαλκηδόνος Εμμανουήλ. Παρομοίασε την 35ετή πατριαρχία με την ακοίμητη κανδήλα του Πατριαρχικού Ναού του Αγίου Γεωργίου: έξω από τους τοίχους του Ναού, είπε, οι άνεμοι της ιστορίας φύσηξαν πολλές φορές σφοδροί και παλαιά σύνορα ανατράπηκαν· μέσα, η φλόγα έμεινε όρθια και γαλήνια. Και αυτή η μικρή φλόγα του Φαναρίου «κατέστη φάρος πνευματικός» για θάλασσες και ηπείρους.
Ο Χαλκηδόνος ανακεφαλαίωσε τους σταθμούς της πατριαρχίας: τη σύγκληση της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου στην Κρήτη το 2016, την παραχώρηση αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, τους θεολογικούς διαλόγους με τις άλλες χριστιανικές Εκκλησίες και την απαγγελία του Συμβόλου της Πίστεως στη Νίκαια, το 2025, μαζί με τον Πάπα Λέοντα ΙΔ΄, για τα 1.700 χρόνια από την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο. Θύμισε ότι ο Βαρθολομαίος ήταν ο πρώτος θρησκευτικός ηγέτης που χαρακτήρισε αμαρτία την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος, με τα συμπόσια «Θρησκεία, Επιστήμη και Περιβάλλον» να ταξιδεύουν από την Πάτμο ως τον Αμαζόνιο και την Αρκτική. Γι’ αυτό η διεθνής κοινότητα τον ονόμασε «Πράσινο Πατριάρχη».
Μία αναφορά του έχει ιδιαίτερο βάρος για όσους ζουν στη Θράκη. Το 1994, στη Διάσκεψη για την Ειρήνη και την Ανεκτικότητα που συνήλθε στην Πόλη και με την αιγίδα του Πατριαρχείου, χριστιανοί, μουσουλμάνοι και εβραίοι ηγέτες υπέγραψαν μαζί με τον Πατριάρχη τη Διακήρυξη του Βοσπόρου, η οποία επανέλαβε ότι έγκλημα που διαπράττεται στο όνομα της θρησκείας είναι έγκλημα κατά της θρησκείας. Τριάντα δύο χρόνια μετά, η αρχή αυτή παραμένει το μέτρο της συνύπαρξης και στις δύο όχθες του Έβρου, και ο σεβασμός της αξίζει να ζητείται με την ίδια φωνή και από τις δύο πλευρές.
«Για εμάς, τους Ρωμιούς, είστε ο Πατριάρχης μας»
Ο πιο συγκινητικός λόγος της βραδιάς ήρθε από τον πρόεδρο του ΣΥΡΚΙ Γεώργιο Παπαλιάρη. Για ολόκληρη την Ορθοδοξία, είπε, ο Βαρθολομαίος είναι ο Οικουμενικός Πατριάρχης· για τους Ρωμιούς της Πόλης, της Ίμβρου και της Τενέδου είναι «συγχρόνως ο Πατριάρχης μας». Ο άνθρωπος στον οποίο στρέφονται στις δύσκολες ώρες, που λειτούργησε στους ναούς τους, βρέθηκε στις γιορτές και στις αγωνίες τους και στάθηκε δίπλα στα σχολεία και στα ευαγή ιδρύματα μιας κοινότητας που, όσο ολιγάριθμη κι αν έγινε, δεν είναι ούτε λησμονημένη ούτε ασήμαντη.
Στο κέντρο της ομιλίας του βρέθηκε η Ίμβρος. Η επαναλειτουργία των ελληνικών σχολείων, η επιστροφή οικογενειών, τα παιδιά ξανά στις τάξεις, η αναζωογόνηση των χωριών και των ναών περιγράφηκαν ως γεγονότα με τεράστιο πρακτικό και συμβολικό βάρος για ένα νησί όπου κάποτε φαινόταν ότι θα έμεναν μόνο οι αναμνήσεις. «Εκεί όπου οι σχολικές αυλές είχαν σιωπήσει, ακούστηκαν και πάλι παιδικές φωνές», είπε ο Παπαλιάρης.
Αναφέρθηκε ακόμη στις λειτουργίες που τελέστηκαν με πρωτοβουλία του Πατριάρχη σε ναούς και προσκυνήματα που σιωπούσαν επί δεκαετίες: στην Καππαδοκία, στον Πόντο, στη Μικρά Ασία και στην Ανατολική Θράκη, την απέναντι όχθη της δικής μας Θράκης. Πράξεις μνήμης και συμφιλίωσης, όπως τις χαρακτήρισε, που έστω για μία ημέρα, έστω για μία Θεία Λειτουργία, ξανάναψαν τις «εσβεσμένες λυχνίες» της Μικράς Ασίας. Υπογράμμισε, τέλος, ότι η μέριμνα του Φαναρίου δεν περιορίζεται στη Ρωμιοσύνη, αλλά αγκαλιάζει όλους τους Ορθοδόξους που ζουν σήμερα στην Τουρκία, ανεξαρτήτως καταγωγής και γλώσσας.
Ο Πατριάρχης: ευγνωμοσύνη, και μια προειδοποίηση για την εποχή
Ο Βαρθολομαίος δέχθηκε τους επαίνους με συστολή, λέγοντας ότι η τιμή ανήκει στη Μεγάλη Εκκλησία, χάρη στην οποία το Γένος επέζησε στα πέτρινα χρόνια και διέσωσε την πίστη, τη γλώσσα και την ιδιοπροσωπία του. Ύστερα γύρισε στις ρίζες: στην Ίμβρο της γέννησής του, στον μακαριστό Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Μελίτωνα, τον Γέροντα και ευεργέτη του, στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης που σφυρηλάτησε τη θεολογική του ταυτότητα. Διακονεί στο Φανάρι από το 1972: πενήντα τέσσερα χρόνια, τα τριάντα πέντε ως Οικουμενικός Πατριάρχης. Την Πόλη την ονόμασε κοιτίδα της Ρωμιοσύνης, όπου, όπως είπε, Πατριαρχείο και Ομογένεια πορεύτηκαν μαζί σε καιρούς ευδίας και κλύδωνος.
Η πιο αιχμηρή στιγμή της ομιλίας του ήταν μια προειδοποίηση. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, της «επερχόμενης ρομποτοκρατίας» και του «μετανθρώπου», σημείωσε, η εικόνα που έχουμε για το νόημα της ζωής αποκτά καταλυτική σημασία. Η πίστη, είπε, δίνει στην ύπαρξη αιώνια προοπτική και απελευθερώνει τις δημιουργικές δυνάμεις του ανθρώπου, ενώ η θέαση της ζωής ως σισύφειου έργου οδηγεί σε διχασμούς, σχετικισμό και απαισιοδοξία. Ευχαρίστησε την υπουργό Πολιτισμού, την Ιεραρχία, τους άρχοντες και την Ομογένεια, και έκλεισε με τη φράση που έμεινε από τη βραδιά: αυτό που είμαστε «δεν είναι δικό μας έργο, αλλά ευλογία και δώρο του ουρανού».
Η Χάλκη περιμένει ακόμη
Μέσα στη γιορτή, η Χάλκη έμεινε το αναπάντητο ερώτημα. Η Σχολή όπου μαθήτευσε ο Πατριάρχης παραμένει κλειστή από το 1971. Στο ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ, γυρισμένο ανάμεσα σε άλλα και στο νησί, ο Βαρθολομαίος εύχεται να ευοδωθούν οι πρωτοβουλίες ώστε να επαναλειτουργήσει μέσα στο επόμενο διάστημα. Τριάντα πέντε χρόνια πατριαρχίας ξανάφεραν παιδικές φωνές στις αυλές της Ίμβρου και προσευχή στους ναούς της Ανατολικής Θράκης. Η επαναλειτουργία της Χάλκης είναι το χρέος που απομένει, και η Άγκυρα είναι η πρώτη που οφείλει να το εξοφλήσει απέναντι στον Πατριάρχη που κράτησε ανοιχτό τον διάλογο ακόμη και στις πιο δύσκολες ώρες.
Οι επόμενες ημέρες
Σήμερα, Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, η επέτειος τιμάται με πανηγυρική Θεία Λειτουργία στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου, ενώ το απόγευμα η Ιερά Αρχιεπισκοπή Αυστραλίας παρουσιάζει στο Grand Cevahir της Πόλης το αφιέρωμα «Ἡ ζωή ἦν τό φῶς». Συγχαρητήριο μήνυμα απέστειλε το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών, αναγνωρίζοντας τη συμβολή του Πατριάρχη στην ενότητα των χριστιανών, στην ειρήνη και στην προστασία του περιβάλλοντος.
Στις 22:00 η ΕΡΤ προβάλλει από την ΕΡΤ3, το ERT Cosmos (επανάληψη την Παρασκευή 23/10 στις 14:00) και το ERTFLIX το ντοκιμαντέρ για τη ζωή του Πατριάρχη, σε σκηνοθεσία Μανώλη Παπανικήτα, με έρευνα και σενάριο του Πιέρρου Τζανετάκου και της Ελβίρας Κρίθαρη και μουσική της Ευανθίας Ρεμπούτσικα, γυρισμένο στην Ίμβρο, στην Πόλη και στη Χάλκη. Στην Αθήνα, την Πέμπτη 5 Νοεμβρίου, παρουσιάζεται στην Ελληνοαμερικανική Ένωση ο τιμητικός τόμος των εκδόσεων Ακρίτας για τα 35 χρόνια πατριαρχίας.
Η βραδιά της Τετάρτης έκλεισε όπως κλείνουν οι μεγάλες στιγμές της Ρωμιοσύνης: με ευχές για υγεία και μακροημέρευση, και με ένα «Άξιος!» που αντήχησε πάνω από τον Βόσπορο.