Έναν ολόκληρο κόσμο που παρέμενε κρυμμένος κάτω από ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς φέρνουν στο φως οι εργασίες αποκατάστασης της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Υπόγειες σήραγγες, ταφικές κατασκευές, αρχιτεκτονικά κατάλοιπα και τμήματα ενός παλαιού δικτύου διαχείρισης υδάτων αποκαλύπτονται σταδιακά, προσθέτοντας νέα στοιχεία στην ιστορία του εμβληματικού μνημείου.
Τα ευρήματα είναι ιδιαίτερα σημαντικά, καθώς ορισμένα από τα αρχιτεκτονικά στρώματα ενδέχεται να ανήκουν σε περιόδους προγενέστερες της ανέγερσης της σημερινής Αγίας Σοφίας, η οποία οικοδομήθηκε τον 6ο αιώνα, επί αυτοκράτορα Ιουστινιανού.
Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις του υπουργού Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, οι εργασίες έχουν οδηγήσει μέχρι στιγμής στον καθαρισμό υπόγειων σηράγγων συνολικού μήκους 420 μέτρων, ενώ από τις περιοχές των ερευνών έχουν απομακρυνθεί σχεδόν 3.000 τόνοι υλικών επίχωσης.

Έξι υπόγειοι χώροι και εννέα σήραγγες κάτω από την Αγία Σοφία
Τα σημαντικότερα ευρήματα εντοπίστηκαν στις περιοχές του Κήπου του Βεζίρη και του Δυτικού Κήπου, όπου οι αρχαιολογικές και τεχνικές εργασίες αποκάλυψαν ένα εκτεταμένο υπόγειο δίκτυο.
Στον Δυτικό Κήπο έχουν καταγραφεί έξι ξεχωριστοί υπόγειοι χώροι και εννέα σήραγγες που συνδέονται μεταξύ τους. Από τις εννέα σήραγγες, οι επτά έχουν ήδη καθαριστεί από τα χώματα και τα υλικά που τις κάλυπταν, ενώ στις υπόλοιπες δύο συνεχίζονται οι εργασίες εντοπισμού, αποτύπωσης και τεκμηρίωσης.
Το συνολικό μήκος των τμημάτων που έχουν καθαριστεί φτάνει τα 420 μέτρα, με τη μεγαλύτερη σήραγγα να έχει μήκος 180 μέτρα.
Οι πρώτες τρεις υπόγειες κατασκευές εκτιμάται ότι συνδέονται με τα υπόγεια τμήματα του παλαιού αίθριου της Αγίας Σοφίας, ενώ άλλοι χώροι φαίνεται να αποτελούν μεταγενέστερες προσθήκες στο ευρύτερο οικοδομικό συγκρότημα.
Οι διάδρομοι έχουν πλάτος που κυμαίνεται από τέσσερα έως 4,8 μέτρα, ενώ η μορφολογία τους δείχνει ότι εξυπηρετούσαν διαφορετικές λειτουργίες κατά τη διάρκεια των αιώνων.
Η ταφική κατασκευή που ενδέχεται να προηγείται του σημερινού ναού
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το εύρημα στον Κήπο του Βεζίρη, όπου αποκαλύφθηκε υπόγεια ταφική κατασκευή, γνωστή ως «hypogeum» (υπόγειος ταφικός χώρος).
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε ο Τούρκος υπουργός, η κύρια αίθουσα της κατασκευής έχει διαστάσεις περίπου οκτώ επί οκτώ μέτρα και συνδέεται με δύο διαδρόμους, έναν ανατολικά και έναν δυτικά.
Κατά τη διάρκεια των εργασιών, οι επιστήμονες προχώρησαν σε καθαρισμό του χώρου σε βάθος περίπου 1,5 μέτρου κάτω από το επίπεδο του δαπέδου, αποκαλύπτοντας παλαιότερα αρχιτεκτονικά στρώματα.
Τα συγκεκριμένα κατάλοιπα εξετάζονται, καθώς υπάρχει η εκτίμηση ότι ενδέχεται να ανήκουν σε περίοδο πριν από την κατασκευή της σημερινής Αγίας Σοφίας.
Η ακριβής χρονολόγησή τους, ωστόσο, δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί. Οι επιστήμονες προχωρούν σε αναλύσεις και τεκμηρίωση των ευρημάτων, προκειμένου να διαπιστωθεί σε ποια ιστορική περίοδο ανήκουν και ποια ήταν η αρχική χρήση τους.

Η σήραγγα των 180 μέτρων και η πιθανή σύνδεση με τη Ρωμαϊκή Οδό
Ανάμεσα στα ευρήματα ξεχωρίζει η μεγαλύτερη από τις υπόγειες σήραγγες, μήκους 180 μέτρων, η οποία έχει προκαλέσει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στους ερευνητές.
Πρόκειται για τη λεγόμενη Σήραγγα 4, η οποία εκτείνεται παράλληλα με την πρόσοψη εισόδου της Αγίας Σοφίας. Η διαδρομή της ξεκινά από την περιοχή μπροστά από τη Μεντρεσέ του Φατίχ και κατευθύνεται προς το σημείο εισόδου των επισκεπτών, παρουσιάζοντας κλίση περίπου 3%.
Οι τουρκικές αρχές εξετάζουν το ενδεχόμενο η συγκεκριμένη κατασκευή να συνδέεται με τη Ρωμαϊκή Οδό της Κωνσταντινούπολης, χωρίς ωστόσο να υπάρχει μέχρι στιγμής οριστική επιβεβαίωση για την αρχική της λειτουργία.
Η ανακάλυψη ενισχύει το ενδιαφέρον για το υπόγειο οδικό και τεχνικό δίκτυο της ιστορικής πόλης, το οποίο αναπτύχθηκε και μεταβλήθηκε μέσα στους αιώνες.
Το αρχαίο δίκτυο ύδρευσης και η σύνδεση με τη διαχείριση των υδάτων
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο που προκύπτει από τις έρευνες αφορά τη λειτουργία των υπόγειων σηράγγων ως τμήματος ενός ευρύτερου συστήματος διαχείρισης υδάτων.
Οι κατασκευές εκτιμάται ότι εξυπηρετούσαν τη διανομή νερού και την απομάκρυνση των ομβρίων υδάτων, αποτελώντας μέρος των τεχνικών υποδομών που υποστήριζαν τη λειτουργία της Αγίας Σοφίας και των γύρω περιοχών.
Μάλιστα, σύμφωνα με τις δηλώσεις επιστημόνων που συμμετέχουν στις εργασίες, σε μία από τις υπόγειες διαδρομές εξακολουθεί να παρατηρείται ροή νερού με κατεύθυνση προς τη Βασιλική Κινστέρνα.
Οι ερευνητές εξετάζουν εάν πρόκειται για φυσική πηγή ή εάν το νερό συνδέεται με παλαιότερο δίκτυο υδροδότησης της Κωνσταντινούπολης, ενδεχομένως με το υδραγωγείο του Ουάλεντος.
Η διερεύνηση αυτή μπορεί να προσφέρει σημαντικές πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσαν τα συστήματα ύδρευσης και αποστράγγισης της βυζαντινής πρωτεύουσας.
Αποκατάσταση και ενίσχυση των υπόγειων κατασκευών
Οι εργασίες δεν περιορίζονται στην αποκάλυψη των σηράγγων, αλλά περιλαμβάνουν εκτεταμένες παρεμβάσεις για τη διατήρηση και τη στατική τους προστασία.
Σύμφωνα με τον Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, σε υπόγειο χώρο μήκους 56 μέτρων πραγματοποιήθηκαν εργασίες αποκατάστασης σε τμήμα 18 μέτρων, με στόχο την αντιμετώπιση φθορών στις θολωτές οροφές.
Παράλληλα, στη Σήραγγα 4 ολοκληρώθηκε η ενίσχυση τμήματος μήκους 50 μέτρων με ανοξείδωτα μεταλλικά στοιχεία, ενώ στη Σήραγγα 5 αντίστοιχες εργασίες συνεχίζονται σε μήκος 90 μέτρων.
Οι παρεμβάσεις πραγματοποιούνται με στόχο να διατηρηθούν τα ιστορικά χαρακτηριστικά των κατασκευών και να αντιμετωπιστούν προβλήματα που προκλήθηκαν από την υγρασία, τις επιχώσεις και τη μακροχρόνια εγκατάλειψη.
Σχέδια για να ανοίξουν οι υπόγειες στοές στο κοινό
Μία από τις σημαντικότερες προοπτικές που εξετάζουν οι τουρκικές αρχές είναι η δυνατότητα να αποκτήσουν οι επισκέπτες πρόσβαση σε επιλεγμένα τμήματα του υπόγειου δικτύου.
Ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας ανακοίνωσε ότι σχεδιάζεται η εκπόνηση ειδικής μελέτης για την ανάδειξη των υπόγειων χώρων και τη δημιουργία μιας διαδρομής παρουσίασης της ιστορικής τους σημασίας.
Ωστόσο, η πρόσβαση του κοινού δεν αποτελεί ακόμη οριστική απόφαση. Θα πρέπει προηγουμένως να διασφαλιστούν η στατική επάρκεια των κατασκευών, η προστασία των αρχαιολογικών ευρημάτων, ο κατάλληλος αερισμός και, κυρίως, η ασφάλεια των επισκεπτών.
Οι επιστήμονες που συμμετέχουν στο έργο επισημαίνουν ότι απαιτούνται πρόσθετες μελέτες και τεχνικές παρεμβάσεις πριν εξεταστεί η δυνατότητα οργανωμένων επισκέψεων.