Το ιταλικό τελεσίγραφο στον Ιωάννη Μεταξά
Λίγο μετά τις 3 τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρέσβης στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι, μετέβη στην κατοικία του τότε πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά, προκειμένου να του επιδώσει το τελεσίγραφο της ιταλικής κυβέρνησης. Με το έγγραφο, η Ιταλία απαιτούσε να επιτραπεί η ελεύθερη διέλευση των στρατευμάτων της από την ελληνοαλβανική μεθόριο, με σκοπό την κατάληψη στρατηγικών σημείων της Ελλάδας, όπως λιμάνια, αεροδρόμια και άλλες εγκαταστάσεις. Οι ιταλικές αξιώσεις παρουσιάζονταν ως απαραίτητες για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις της χώρας, ωστόσο στην πράξη συνιστούσαν απαίτηση στρατιωτικής υποταγής, καθώς η αποδοχή τους θα επέτρεπε την είσοδο και την εγκατάσταση ιταλικών δυνάμεων σε ελληνικό έδαφος.
Μετά την ανάγνωση του τελεσιγράφου, ο Ιωάννης Μεταξάς απάντησε στα γαλλικά, τη γλώσσα που χρησιμοποιούνταν τότε ευρέως στη διπλωματία: «Alors, c’est la guerre», δηλαδή «Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο». Η φράση αποτύπωνε την άρνησή του να αποδεχθεί τις ιταλικές απαιτήσεις και την επίγνωση ότι η Ελλάδα οδηγούνταν σε πολεμική σύγκρουση. Ο ίδιος ο Εμανουέλε Γκράτσι περιέγραψε αργότερα τη συνάντηση στα απομνημονεύματά του, τα οποία εκδόθηκαν το 1945. Σύμφωνα με την αφήγησή του, ο Μεταξάς επανέλαβε την άρνησή του όταν ο Ιταλός πρέσβης επιχείρησε να αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο αποφυγής του πολέμου.
Η εισβολή των ιταλικών στρατευμάτων και η έναρξη του πολέμου
Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, στις 5:30, οι ιταλικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ελλάδα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα, νωρίτερα από την ώρα έναρξης της επίθεσης που αναφερόταν στο τελεσίγραφο. Ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος είχε πλέον αρχίσει. Ο ελληνικός στρατός κλήθηκε να αντιμετωπίσει την εισβολή, με τις επιχειρήσεις να επικεντρώνονται αρχικά στην Ήπειρο και στα βουνά της Πίνδου. Παρά τις δυσκολίες, οι ελληνικές δυνάμεις κατάφεραν να αποκρούσουν την ιταλική επίθεση και να περάσουν στην αντεπίθεση, προωθούμενες σε περιοχές της Αλβανίας.
Οι μάχες αυτές αποτέλεσαν ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της ελληνικής συμμετοχής στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η αντίσταση, ωστόσο, δεν σταμάτησε εκεί. Τον Απρίλιο του 1941 η Ελλάδα δέχθηκε τη γερμανική επίθεση και ακολούθησε η περίοδος της Κατοχής, η οποία συνοδεύτηκε από εκτελέσεις, πείνα, καταστροφές και οργανωμένη αντίσταση κατά των κατακτητών.
Η επέτειος του «Όχι»
Το «Όχι» επικράτησε στον ελληνικό Τύπο και στη συλλογική μνήμη ως η πιο χαρακτηριστική έκφραση της απόφασης να μην υποταχθεί η χώρα στις ιταλικές απαιτήσεις. Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, η λέξη «ΟΧΙ» εμφανίστηκε ως τίτλος στο κύριο άρθρο της εφημερίδας «Ελληνικόν Μέλλον» του Ν. Π. Ευστρατίου στις 30 Οκτωβρίου 1941, έναν χρόνο μετά τα γεγονότα. Έτσι, το «Όχι» ξεπέρασε τα όρια μιας διπλωματικής απάντησης και μετατράπηκε σε σύμβολο εθνικής αντίστασης.
28η Οκτωβρίου: Γιατί γιορτάζουμε την έναρξη και όχι το τέλος του πολέμου – Το ελληνικό παράδοξο
Ένα από τα παράδοξα της εθνικής εορτής είναι το γεγονός ότι η χώρα μας σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, γιορτάζει την έναρξη της συμμετοχής της στο πόλεμο και όχι την λήξη. Η εξήγηση συνδέεται με την ιστορική διαδρομή της χώρας, καθώς η απελευθέρωση από τη γερμανική Κατοχή δεν σήμανε και την άμεση αποκατάσταση της ειρήνης.Η αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Αθήνα πραγματοποιήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1944, ενώ η Θεσσαλονίκη απελευθερώθηκε στις 30 Οκτωβρίου 1944.Οι αντιπαραθέσεις για τη μεταπολεμική πορεία της χώρας οξύνθηκαν, οδηγώντας σε νέα ένοπλη σύγκρουση. Οι ιστορικοί εξηγούν ότι ήταν αδύνατο να επιλεγεί ως ημερομηνία της επετείου η 9η Μαΐου (1945), όπως στην υπόλοιπη Ευρώπη, καθώς τα γερμανικά στρατεύματα είχαν αποχωρήσει από το μεγαλύτερο μέρος της χώρας ήδη από το φθινόπωρο του 1944. Τον Δεκέμβριο του 1944 ξέσπασαν στην Αθήνα τα Δεκεμβριανά. Λίγο αργότερα, το 1946, άρχισε ο Εμφύλιος ο οποίος ολοκληρώθηκε το 1949. Η χώρα βρέθηκε και πάλι αντιμέτωπη με εκτεταμένη βία, απώλειες και κοινωνικό διχασμό. Αυτή η διαδοχή γεγονότων διαφοροποίησε την ελληνική εμπειρία από εκείνη άλλων ευρωπαϊκών χωρών. Η λήξη της γερμανικής Κατοχής δεν αποτέλεσε την αρχή μιας ειρηνικής μεταπολεμικής περιόδου, αλλά ακολούθησε μια νέα, ιδιαίτερα δύσκολη φάση της εθνικής ιστορίας.
Τι συμβολίζει σήμερα η 28η Οκτωβρίου
Η επέτειος του «Όχι» είναι μια μέρα φόρος τιμής στον αγώνα των Ελλήνων στρατιωτών στο μέτωπο της Πίνδου, την αντίσταση κατά τη διάρκεια της Κατοχής και τις θυσίες του άμαχου πληθυσμού. Τιμά, επίσης, τις γυναίκες και τους άνδρες που συμμετείχαν με διαφορετικούς τρόπους στον αγώνα κατά των κατακτητών, καθώς και όσους υπέστησαν τις συνέπειες της ναζιστικής και φασιστικής κατοχής. Παράλληλα είναι και μια μέρα ιστορικού αναστοχασμού, που συνδέει την αντίσταση του 1940 με τις θυσίες της Κατοχής και τη δύσκολη πορεία της Ελλάδας προς τη μεταπολεμική εποχή. Η παρακαταθήκη της δεν αφορά μόνο όσα συνέβησαν το 1940, αλλά και την ανάγκη οι νεότερες γενιές να γνωρίζουν την Ιστορία, να αναγνωρίζουν τις συνέπειες του ολοκληρωτισμού και να διαφυλάσσουν τις αξίες της ελευθερίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.